میزان واردات قاچاق به ایران چه قدر است؟

هر سال حجم بالایی از کالا به صورت قاچاق وارد کشور می‌شود که به یکی از معضلات اقتصادی ایران تبدیل شده است. نابودی تولید یکی از مهم‌ترین ضربه‌های کالای قاچاق بر پیکره اقتصاد کشور است. از بین رفتن درآمدهای گمرکی دولت، از بین رفتن مشاغل، افزایش قدرت مافیای قاچاق، اخلال در نظام ارزی و… نیز از دیگر آسیب‌های قاچاق است. هر چه حجم ورود کالای قاچاق به کشور بیشتر باشد، آسیب‌های آن نیز گسترده‌تر می‌شود. بنابراین یک مسئله در این زمینه، اندازه‌گیری حجم قاچاق کالاست. در این مقاله از سری مقالات آریران به دنبال برآوردی از حجم کالای قاچاق و مقایسه آن با میزان واردات رسمی و همچنین حجم کل تولید در داخل کشور است تا تصویری از وضعیت کلی این متغیرها ایجاد کند.

قاچاق چیست و به چه کالایی قاچاق گفته می شود؟

تعاریف و مصادیق زیادی از کالای قاچاق وجود دارد، اما شاید بهترین تعریف از کالای قاچاق “انتقال کالا از مسیرهای غیر مجاز یا بدون انجام تشریفات گمرکی” باشد که در قانون امور گمرکی آمده است. همین مسیرهای غیر مجاز انتقال کالا مثال های زیادی دارد که در مقاله های دیگری به طور مفصل به آن ها خواهیم پرداخت. از یک نگاه دیگر می توان گفت هر نوع ورود کالا به کشور که در آمار و ارقام رسمی ثبت نمی شود، مصداقی از قاچاق کالاست. در حال حاضر با همین تعاریف مختصر از کالای قاچاق، به سراغ هدف این مقاله یعنی اندازه گیری حجم کالای قاچاق در اقتصاد ایران می رویم.

چقدر کالای قاچاق وارد کشور می شود؟

برای اندازه گیری حجم کالای قاچاق در اقتصاد کشور راه های مختلفی وجود دارد. برخی از این راه ها مبتنی بر مدلسازی و برخی دیگر مبتنی بر محاسبات عددی است. به عنوان مثال حجم کالای قاچاق را می توان از روش هایی مانند منطق فازی و مدل MIMIC که بر مبنای مدلسازی هستند یا از روش های مصرف ظاهری یا اختلاف تجاری که بر مبنای محاسبات عددی هستند محاسبه نمود. راه دیگر برای اندازه گیری، استفاده از اطلاعات و آمار موجود در منابع اطلاعاتی مانند رسانه ها و پایگاه های اینترنتی رسمی است. ما در این مقاله ابتدا از اطلاعات و آمار رسمی موجود استفاده می کنیم و سپس با استفاده از روش اختلاف تجاری نیز به محاسبه می‌پردازیم. لازم است به این نکته هم اشاره کنیم که با توجه به ضعف شدید آماری در کشور، ما از آخرین آمارهای موجود در زمان نگارش این مقاله استفاده کردیم که قطعا لازم است به طور مداوم به روز رسانی شود.

ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز حجم واردات کالا به صورت قاچاق به کشور در سال 96 را حدود 12 میلیارد دلار تخمین زده است. این تخمین بر اساس “روش شکاف عرضه و تقاضا” برای 17 گروه کالا و روش “درصد کشفیات” برای کالاهای ممنوعه برآورد شده است. برای محاسبه میزان عرضه و تقاضا نیز داده های تولید، مصرف، واردات و صادرات گروه کالاها که توسط متولیان رسمی منتشر می شود مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین جلسات کارگروه ویژه برای محاسبه حجم رسمی اقتصاد پنهان در ایران، با حضور اعضای رسمی  کارگروه تشکیل شده که شامل نمایندگانی از وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت اطلاعات، وزارت امور اقتصادی و دارایی، ناجا، گمرک ایران، بانک مرکزی، سازمان تعزیرات حکومتی، سازمان حمایت از مصرف کنندگان و تولیدکنندگان و مرکز آمار ایران بوده است.

در مورد گروه کالاهایی که در بالا اشاره شد، ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز معتقد است بر اساس برآوردهای کارشناسی، 80 درصد حجم قاچاق کالا به کشور به 17 گروه کالا اختصاص دارد که در 4 گروه طبقه بندی می شوند. در میان 17این  گروه کالا، بیشترین شکاف در عرضه و تقاضا مربوط به پوشاک، شمش طلا، لوازم آرایشی و بهداشتی، گوشی تلفن همراه و اقلام ممنوعه است که حدود 96 درصد را به خود اختصاص می‌دهند.  جدول زیر طبقه بندی گروه‌های عمده در قاچاق کالا را نشان می دهد.

جدول گروه بندی کالاهای قاچاق

مشاهده می‌شود که بخش قابل توجهی از حجم کالای قاچاق در ایران مربوط به کالاهایی است که در تولید آن ها مزیت تولید مطلق یا نسبی وجود دارد! پوشاک، کفش، انواع پارچه، لوازم آرایشی و بهداشتی، اسباب بازی و لوازم خانگی از جمله کالاهای پرمصرف خانوار ایرانی هستند که همین امر دلیلی بر بزرگ بودن بازار این محصولات و انگیزه برای ورود آن ها به صورت قاچاق است.

به هر حال در مورد حجم واقعی اقتصاد پنهان در ایران و واردات کالای قاچاق به کشور اختلاف نظرهایی بین متولیان رسمی انتشار آمار و همچنین بین متولیان رسمی و کارشناسان مستقل وجود دارد.

اختلاف نظرها در مورد حجم قاچاق ورودی به کشور

اما در مورد اینکه چقدر کالای قاچاق وارد کشور می شود، اختلاف نظرهای بسیاری هم وجود دارد. در حالی که ستاد مبارزه با قاچاق کالا ادعا می‌کند میزان قاچاق کالا از 25 میلیارد دلار در سال 92 به 12 میلیارد دلار در پایان سال 96 رسیده است، اما آمارهای بین‌المللی و اظهارات نمایندگان مجلس و اصناف مقدار واقعی را بسیار بیش از این برآورد می‌کنند.

براساس اعلام ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، میزان قاچاق کالا در ایران (ورودی و خروجی) از 19.2 میلیارد دلار در سال 87 به 25 میلیارد دلار در سال 92، به 12.6 میلیارد دلار در سال 95 و درنهایت به 12 میلیارد دلار در سال 96 رسیده است. اما در همین حال براساس آمارهای گمرکات جهانی، میزان قاچاق کالا در ایران از 12 میلیارد دلار در سال 87 به حدود 25 میلیارد دلار در سال 91 و به 22 میلیارد دلار در سال 95 رسیده است. گزارش رسمی کمیسیون صنایع مجلس نیز آمار سایت رسمی گمرکات جهانی مبنی بر رقم ۲۲میلیاردی قاچاق به ایران را تایید می‌کند. یکی از اعضای کمیسیون برنامه و بودجه مجلس نیز معتقد است آمار ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز قابل اعتماد نیست و نمی‌توان به ادعای این ستاد مبنی بر کاهش حجم قاچاق از 25 به 12 میلیارد دلار بین سال های 92 تا 96 اتکا کرد. مجلس شورای اسلامی مسئله اندازه گیری حجم قاچاق در اقتصاد ایران را با اجرای طرحی با عنوان “تحقیق و تفحص از سیاست های دولت در مقابله با قاچاق” هم پیگیری کرده و در گزارش این تحقیق و تفحص اعلام کرده که حجم قاچاق به کشور بین 21.5 تا 25.5 میلیارد دلار است.

اما دلیل این اختلاف های بزرگ بین آمارهای رسمی از قاچاق چیست؟

از مهم‌ترین دلایل این اختلاف نظ‌رها، اختلاف در روش‌های اندازه گیری حجم قاچاق و اختلاف در معیارهای تعیین کالای قاچاق است. همان طور که گفته شد، روش‌های متعددی برای اندازه گیری حجم قاچاق ورودی به کشور وجود دارد که “روش میدانی”، “روش اختلاف تجاری”، “روش شکاف عرضه و تقاضا”، “روش درصد کشفیات”، “روش MIMIC” و… از آن جمله هستند. در مورد این‌که کدام یک از این روش‌ها اعتبار بیشتری دارد نیز اختلاف نظرهایی وجود دارد. حتی اینکه چه نوع ورود کالا می‌تواند تحت عنوان قاچاق قرار بگیرد نیز مورد اختلاف است. بنابراین هر سال اعداد متفاوتی از حجم ورود کالای قاچاق به کشور اعلام می‌شود. اما واضح است که با در نظر گرفتن خوش بینانه ترین حالت، باز هم معادل یک سوم حجم واردات رسمی کالای قاچاق به ایران وارد می‌شود.

اختلاف تجاری؛ روشی برای اندازه گیری حجم قاچاق کالا

و اما در این بخش از مقاله، فارغ از اطلاعات و آماری که از نهادهای رسمی کشور منتشر می‌شود، به معرفی یکی از روش‌های اندازه گیری حجم کالای قاچاق و تخمین واردات غیررسمی در چند صنعت مختلف می پردازیم.

در روش اندازه گیری اختلاف تجاری، صادرات گزارش شده توسط گمرک کشورهای طرف معامله با واردات گزارش شده از سوی گمرک ایران مطابقت داده شده و اختلاف آن ها به عنوان حجم ورودی کالای غیررسمی (قاچاق) در نظر گرفته می شود. در این گزارش با توجه به وضعیت دسترسی به اطلاعات و نیز دقت و قابلیت اتکای اطلاعات موجود برای تمامی صنایع و محصولات، داده‌های سال 2017 برای اندازه گیری اختلاف آماری تجارت ایران با کشورهای مبدأ انتخاب شده است. ایران واردات خود در این صنایع را از کشورهای مختلفی انجام می دهد. در اینجا، تعداد مشخصی از این کشورها که بیش از 80 تا 90 درصد واردات ایران در آن صنعت را به خود اختصاص می دهند، به عنوان مبنای محاسبات قرار گرفته است. بنابراین توجه به این نکته لازم است که اختلاف تجاری واقعی در همه صنایع از اعداد گزارش شده بیشتر است. علاوه بر این، ممکن است کشورهایی وجود داشته باشد که نام آن ها در میان مبادی وارداتی به ایران دیده نشود یا حجم واردات ایران از آن کشورها بسیار کوچک باشد، اما حجم صادرات گزارش شده از سوی گمرک آن ها عدد بسیار بزرگتری را نشان دهد. این موارد در این محاسبات در نظر گرفته نشده است و بنابراین حجم واردات غیررسمی به کشور را باید بیش از اعداد موجود دانست. اما به هر حال با این داده ها می توانیم تخمین قابل اتکایی از اختلاف تجاری در صنایع مختلف تولیدی به دست آوریم.

روش اختلاف تجاری برای اندازه گیری حجم قاچاق کالا

اندازه گیری اختلاف تجاری در تمامی صنایع و محصولات موجود در کشور کار بسیار دشوار و هزینه بری است. پس برای اینکه تصویری مناسب از اختلاف تجاری داشته باشیم، به سراغ تعدادی از صنایع با محصولات پرمصرف رفتیم که حجم زیادی از مصرف روزمره خانوار ایرانی به آن ها اختصاص دارد و لیست آن ها در ادامه آورده شده است. برای محاسبات هم از کد تعرفه های موجود در کتاب مقررات صادرات و واردات که توسط سازمان توسعه تجارت منتشر می شود استفاده شده است. کدهایی که در این کتاب برای هر محصول معرفی شده به صورت بین المللی و بر اساس سیستمی به نام HS طبقه بندی شده است. بنابراین می توان صادرات کشورهای خارجی و واردات رسمی ایران از هر محصول را بر اساس این کد تعرفه ها ردیابی و اختلاف بین آن ها را اندازه گیری نمود.

به عنوان مثال، اختلاف تجاری بین ایران و کشورهای مبدأ صادرات (مربوط به سال 2017) در چند گروه محصول پر مصرف در شکل زیر نمایش داده شده است. در مورد جرئیات مربوط به محصولات زیر مجموعه هر صنعت و اختلاف تجاری مربوط به آن ها و همچنین توضیحات بیشتر، مقالاتی جداگانه برای هر یک از صنایع در نظر گرفته شده است.

اختلاف تجاری گروه محصولاتی پر مصرف

همان طور که شکل نشان می دهد، برای این 5 گروه محصول در بازار مصرفی ایران در مجموع بیش از 5 میلیارد دلار اختلاف تجاری وجود داشته است. در همان سال، رقم واردات رسمی ایران در حدود 51 میلیارد دلار بوده و این به آن معناست که معادل 10 درصد از واردات رسمی کشور، اختلاف تجاری فقط در پنج گروه محصول وجود داشته است.

جمع بندی و نتیجه گیری

آنچه در این مقاله مورد بررسی قرار گرفت، تنها بخشی از مسأله واردات غیررسمی به ایران است. حجم قابل توجهی از قاچاق به اقتصاد ایران همچنان پنهان، از مسیرهای غیررسمی یا در زمینه کالاهای ممنوعه است که ردیابی آن را بسیار دشوار یا غیرممکن می‌کند. اگر بخواهیم با استناد به آمار و اطلاعات منابع رسمی و پژوهش‌های علمی-آماری، یک حساب سرانگشتی از حجم قاچاق کالا در ایران به دست آوریم، می توان گفت رقمی بین 15 تا 25 میلیارد دلار قاچاق کالا در کشور قابل ردیابی است. به هر حال همان‌طور که پیشتر هم اشاره شد، در خوش بینانه ترین حالت ممکن معادل یک سوم واردات رسمی، کالای قاچاق به کشور وارد می‌شود. بنابراین هم از نظر حجم و هم از نظر ارزش، قاچاق کالا معضل بسیار بزرگی برای اقتصاد ایران به شمار می‌رود. آسیب‌های ناشی از ورود کالای قاچاق به کشور هم بسیار گسترده و نیازمند مقاله‌هایی جداگانه است که به آن ها خواهیم پرداخت.

فارغ از بررسی ها و محاسباتی که در مورد میزان واردات غیررسمی به کشور انجام شد، یک مسئله مهم باقی می‌ماند: این حجم از کالای قاچاق چگونه و با چه انگیزه‌هایی به کشور وارد می‌شود؟ در واقع بررسی حجم قاچاق نقطه شروعی برای شناخت راه‌های ورود کالای قاچاق و انگیزه‌های قاچاقچیان در این فرآیند و پس از آن شناسایی راه‌هایی برای از بین بردن این انگیزه‌های اقتصادی در بازار محصولات مصرفی ایران است. بنابراین در کنار طرح موضوعاتی از جمله حجم قاچاق کالا در اقتصاد ایران، مقالاتی را هم به بررسی این مسائل اختصاص خواهیم داد.

 

 

منبع: باشگاه خبرنگاران جوان، خبرگزاری تسنیم، خبرگزاری فارس

نظر دهید

پاسخ دهید

آریران
Logo
بازیابی رمز عبور